و از اين جمله در وضعيات اين است كه افيون ورم برگ آس بزر البنج و آنچه ميسر آيد در روغن بنفشه و سركه جوشانيده چند بار بنهند . و اگر ضربان و ورم لثه شدت كند بدان زلو چسبانند و مضمضه و كبوس به سركه و افيون و بزر البنج و برگ صفصاف برترين ادويه است . [ طبرى ] طبرى گويد كه اگر درد در بيخ دندان باشد يا در عصبه او كه او است بعد فصد و تنقيه و پرهيز برگ راسن و پياز عنصل در سركه كهنه پخته مضمضه كنند و الا به شراب قابض عفص مضمضه سازند بعده برود كه مذكور گردد و استعمال نمايند . و اگر دندان صحيح باشد و اشتباه شود كه ايا وجع در دندان است يا در عصبه كه به سوى اصل او آمده و علاج مذكور و دواغ سود ندهد تنقيه بدن و سر باديه كنند و در پرهيز نمايد و غذاى الطف اقصار ورزند . و اگر كفايت نكند بر عمور شرط زنند و به ادويه مستفرغه و نشقه بمالند . و اگر فائده نكند سعوطات موافقه به عمل آرند وجع دندان باقلق بدون حدت مزاج او اخلاط حار كمتر عارض مىشود پس شيردختران و قدرى آب عصى الراعى و سفيدى بيضه و روغن بنفشه سعوط نمايند . و اگر اين كفايت نكند در گوش جانب و دندان دردناك اندازند و تغريق سر به روغن بنفشه نمايند . و اگر اين هم كفايت نكند در جانب مخالف استعمال كنند . و اگر از اين تدبيرى سود ندهد بايد دانست كه فضول به سوى اصل دندان و در عصبيه ريخته است و دوا بدان نميرسد پس لا بد است از قلع سن و استعمال ادويه در اصل او مثل گلنار و مازو و پوست انار برزالنبج در سركه جوسانيده خشك كرده بدان سركه غرغره كنند و گاهى در آن گل سرخ و عدس و كزمازج و مانند آن به حسب ازمنه زباده كرده مىشود و هرگاه مزاج متغير شود اين برود و نيز بهر تسكين وجع استعمال نمايند تخم خرفه طباشير نشاسته آرد عدس گشنيز خشك سوخته گل سرخ گلنار سماق مساوى و اندكى كافور و اين بهترين برودست براى تسكين حرارت دهن بايد كه بر دندان نهند و بر عمور استعمال كنند و در دهن گيرند كه تقويت بيخ دندان و تنقيه اعمور و ازاله وجع كند . [ صاحب غنى منى ] صاحب غنى منى ميگويد كه هرگاه چيزى نفع نبخشد بر بيخ دندان شرط زنند كه اكثر بعد ياس ساكن مىكند و از آنچه مسكن وجع است تواتر استعمال دوائيست كه از افيون و بزر البنج و اطراف صفصاف ساخته باشند و بر دندان نهند در سركه حل كرده بدان مضمضه نمايند . [ حكيم على ] حكيم على گويد كه نهادن زلو بر بيخ گوشت دندان فى الفور درد ساكن كند و بعد از برآوردن خون مضمضه كنند با رياج و فلفل و عاقرقرحا كه به سركه و گلاب آميخته باشند . [ قرشى ] قرشى گفته كه مضمضات نيمگر استعمال نمايند . [ حكيم شريف خان ] حكيم شريف خان گويند كه اين حكم اكثريست و در بعض حامرز مىكند و بارد نفع مينمايد مثل خيارشنبر چيزى نيست كه به انضاج مواد تسكين ميدهد . [ ثابت بن قره ] ثابت بن قره گفته كه متقدمين در علاج اسنان اجماع نموده‌اند بر آنكه سركه و نمك آميخته در دهن گرفتن افضل ادويه آن است و نمك در حار بسيار كم استعمال نمايند و مع ادويه ديگر مناسب آن به عمل آرند . و اگر شخم حنظل و صبر مساوى در ديگ سنگى يا مغرقه آهن به روغن زيتون و سركه بجوشانند و در گوش جانب دندان دردناك قطره بعد قطره بچكانند ضربان سن را نافع است . [ سويدى ] سويدى از اطبا نقل كرده كه مضمضه بزر البنج و يا بيخ توت و با برگ جوز رومى و يا برگ طرفا و يا بيخ خطمى يا تخم آن هر واحد در سركه جوشانيده و كذا مضمضه آب كاسنى سبز و طبيخ هليله و طبيخ بيخ طرفا كوفنه و برگ توت و شوكران و خرنوب شامى يا نبطى هر واحد و خوردن افيون و بزر البنج به عسل سرشته به قدر باقلا و نهادن صمغ توت زير دندان و قطور موى انسان سوخته به روغن گل در گوش و كذا ضماد آن و ماليدن گل سرخ و امساك موم زرد و روغن زرد به شير تازه در دهن و قطور بى خشخاش كوفته در روغن جوشانيده در گوش مخالف موجع همه مفيد درد دندان حار است علاج درد دندان بارد اصل السوس مقشر گاو زبان پرسياوشان دانه سيل نيم‌كوفته نبات سفيد در آب جوشانيده صاف نموده بنوشند و همين ادويه را جوشانيده مضمضه كنند و يا به سركه كه در آن پودينه عاقرقرحا صعتر جوشانده باشند مضمضه نمايند . و گاهى زوفاى خشك بيخ كبر هم افزوده مىشود و مضمضه به طبيخ كندش و اصل السوس هر كدام يك جزو زردو دو جزو نيز در ازاله درد مجرب است و حلتيت يا ثوم را بريان نموده گرم بر دندان نهند و فلفل عاقرقرحا زنجبيل شمطرج به ورق باريك سائيده بمالند و بعضى در سركه آميخته به سكنجبين عسلى و گلقند هر يك ده درم و يا سكنجبين عنصلى نافع . و هرگاه آب سرد بنوشند انبوبه ابريق وقت نوشيدن مائل به جانب غير وجع دارند تا آب بارد به جانب موف ترسد و خلوئيدن نارجيل و جوز و خوردن انجير و جوز مع اندك برگ سداب و مضغ مغز حب صنوبر كبارد و باديان و داشتن ماء العسل كثير الافاويه در دهن استعمال اطعمه مع ثوم و توابل حار و زعفران نيز درد بارد دندان را نافع است . و اگر به سبب نزله باشد اسطوخودوس چهار ماشه پرسياوشان شاهتره هر يك شش ماشه عناب پنج دانه به عرق عنب الثعلب ده توله جوشانيده نبات سفيد داخل كرده بنوشند و كوكنار عنب الثعلب بزر كتان بابونه گل خطمى جوشانيده مضمضه نمايند . و اگر بدين تدبير